دیدبان بوشهر: ایمان شجاعی مقدم نوشت؛جنگ را معمولاً با صدای انفجار، دود، آتش، آوار و میدان‌های نبرد به خاطر می‌آوریم؛ اما جنگ فقط در سنگرها اتفاق نمی‌افتد. گاهی یکی از مهم‌ترین میدان‌های آن، جایی است که کمتر دیده می‌شود؛ جایی پشت دیوارهای بلند پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، کارخانه‌ها و تأسیسات انرژی.
جایی که شاید صدای گلوله شنیده نشود، اما هر لحظه توقف می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک خط تولید داشته باشد.
در چنین شرایطی، یک سؤال اساسی مطرح می‌شود: چه چیزی یک صنعت را در روزهای بحران سرپا نگه می‌دارد؟
پاسخ را نمی‌توان فقط در ضخامت دیوارها، استحکام سازه‌ها، تعداد تجهیزات پشتیبان یا میزان ذخایر جست‌وجو کرد. پشت همه اینها، انسان ایستاده است، انسانی که در سخت‌ترین شرایط باید تصمیم بگیرد، تعمیر کند، تولید را ادامه دهد، خطر را مدیریت کند و اجازه ندهد بحران، چرخه زندگی جامعه را متوقف کند. شاید مهم‌ترین بخش داستان صنعت در جنگ، همین انسان‌های کمتر دیده‌شده باشند.
جنگ، آزمون واقعی صنعت است
در شرایط عادی، تولید یک فرایند نسبتاً قابل پیش‌بینی است. مواد اولیه وارد می‌شود، تجهیزات کار می‌کنند، نیروی انسانی وظایف خود را انجام می‌دهد و محصول از خط تولید خارج می‌شود، اما بحران همه این نظم را برهم می‌زند.
ممکن است زنجیره تأمین مختل شود، دسترسی به قطعات دشوار شود، مسیرهای حمل‌ونقل با محدودیت مواجه شوند، برخی زیرساخت‌ها آسیب ببینند یا نیروی انسانی با اضطراب و نگرانی برای خانواده و آینده خود روبه‌رو شود.
در چنین شرایطی، دیگر نمی‌توان با دستورالعمل‌های روزهای عادی صنعت را اداره کرد. بحران، کیفیت واقعی مدیریت را آشکار می‌کند.
اینجاست که مفهوم تاب‌آوری صنعتی از یک اصطلاح مدیریتی فراتر می‌رود و به یک ضرورت حیاتی تبدیل می‌شود؛ توانایی صنعت برای اینکه در برابر شوک مقاومت کند، خود را با شرایط جدید تطبیق دهد و پس از بحران، دوباره روی پای خود بایستد.
اما در این میان، یک اشتباه رایج وجود دارد: وقتی از تاب‌آوری صنعتی حرف می‌زنیم، معمولاً ذهنمان به سمت تجهیزات، زیرساخت‌ها، ذخایر، فناوری و تأسیسات می‌رود در حالی که هیچ‌کدام از اینها بدون انسان کار نمی‌کنند.
پشت هر چراغ روشن، انسانی ایستاده است
در روزهای بحران، ممکن است نام یک پالایشگاه، پتروشیمی، نیروگاه یا مجتمع صنعتی در اخبار دیده شود؛ ممکن است از میزان تولید، ظرفیت، تجهیزات یا خسارت‌ها صحبت کنیم اما کمتر کسی از اپراتوری می‌پرسد که در همان ساعت‌های بحرانی، پشت دستگاه نشسته است، کمتر از نیروی تعمیراتی می‌گوییم که باید در شرایط دشوار، نقص یک تجهیز را برطرف کند ،کمتر از مهندسی می‌گوییم که باید در زمانی کوتاه تصمیمی بگیرد که ممکن است بر ادامه فعالیت یک مجموعه بزرگ تأثیر بگذارد و کمتر از کارگری حرف می‌زنیم که شاید خودش هزار نگرانی داشته باشد، اما باید سر شیفت حاضر شود؛ چون می‌داند توقف خط تولید فقط توقف یک دستگاه نیست.
این انسان‌ها، بخش خاموش داستان امنیت انرژی هستند.
امنیت انرژی فقط به معنای داشتن منابع نفت و گاز نیست. فقط به معنای وجود نیروگاه و پالایشگاه هم نیست. امنیت انرژی زمانی معنا پیدا می‌کند که دانش، تجهیزات، زیرساخت و نیروی انسانی بتوانند در کنار یکدیگر، حتی در شرایط دشوار، کار کنند.
به همین دلیل است که شاید بتوان گفت: مهم‌ترین سرمایه صنعت در روزهای بحران، نه آنچه در انبارها ذخیره شده، بلکه آن چیزی است که در ذهن و توان انسان‌های آن وجود دارد.
جنگ به ما یک درس مهم می‌دهد
بحران‌ها به صنعت فرصت نمی‌دهند که تازه تصمیم بگیرد آماده شود. وقتی بحران فرا می‌رسد، دیگر زمان ساختن تاب‌آوری نیست؛ زمان استفاده از تاب‌آوری‌ای است که از قبل ساخته شده است.
این یعنی اگر قرار است صنعتی در شرایط بحرانی به فعالیت خود ادامه دهد، باید سال‌ها قبل برای آن روز فکر کرده باشد، باید نیروی انسانی آموزش دیده باشد، باید جانشین برای نیروهای کلیدی وجود داشته باشد ،باید زنجیره تأمین فقط به یک مسیر وابسته نباشد، باید قطعات حیاتی شناسایی شده باشند، باید سناریوهای مختلف بحران تمرین شده باشند، باید ارتباط میان واحدهای مختلف صنعت، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای امدادی از قبل تعریف شده باشد، و مهم‌تر از همه، باید فرهنگ تاب‌آوری در سازمان شکل گرفته باشد.تاب‌آوری را نمی‌توان با بخشنامه ایجاد کرد.
تاب‌آوری زمانی شکل می‌گیرد که یک مجموعه، بحران را به‌عنوان یک احتمال واقعی ببیند، برای آن برنامه داشته باشد و نیروی انسانی خود را در مرکز این برنامه قرار دهد.
صنعت بدون انسان، فقط مجموعه‌ای از آهن و بتن است
گاهی در ادبیات توسعه صنعتی، آن‌قدر درباره فناوری، سرمایه‌گذاری و تجهیزات صحبت می‌کنیم که فراموش می‌کنیم صنعت در نهایت یک سیستم انسانی است.
یک پتروشیمی و پالایشگاه بدون اپراتور، یک نیروگاه بدون متخصص، یک کارخانه بدون کارگر و یک شبکه انرژی بدون نیروهای نگهداری و تعمیرات، چیزی جز مجموعه‌ای از سازه‌ها و تجهیزات نیست.
حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نیز در لحظه بحران به انسان نیاز دارند، انسان است که شرایط را می‌سنجد، انسان است که تصمیم می‌گیرد، انسان است که خطا را تشخیص می‌دهد، انسان است که تجهیزات را تعمیر می‌کند، و انسان است که در شرایطی که هیچ‌چیز مطابق برنامه پیش نمی‌رود، راهی برای ادامه کار پیدا می‌کند. از این منظر، شاید لازم باشد نگاه ما به نیروی انسانی صنعت تغییر کند.
کارگر، مهندس، تکنسین و اپراتور نباید صرفاً «نیروی اجرایی» دیده شوند؛ آنها بخشی از زیرساخت تاب‌آوری کشورند.
اگر یک صنعت برای خرید تجهیزات میلیاردها تومان هزینه می‌کند اما برای آموزش، حفظ و ارتقای نیروی انسانی خود برنامه بلندمدت ندارد، بخشی از سرمایه تاب‌آوری خود را نادیده گرفته است.
بوشهر؛ جایی که این مسئله معنای دیگری دارد
برای ما که در بوشهر زندگی می‌کنیم، این بحث صرفاً یک موضوع تئوریک نیست.بوشهر در جغرافیای انرژی ایران جایگاهی ویژه دارد، از جنوب استان و عسلویه تا دیگر نقاط صنعتی، بخش مهمی از ظرفیت انرژی و صنعت کشور در این منطقه متمرکز شده است.
در کنار تمام این ظرفیت‌ها، یک واقعیت مهم وجود دارد: امنیت و تداوم فعالیت این صنایع، فقط مسئله یک استان نیست؛ بخشی از مسئله امنیت انرژی کشور است.
همین موضوع اهمیت توجه به تاب‌آوری صنعتی در بوشهر را دوچندان می‌کند.وقتی درباره آینده صنعت در استان صحبت می‌کنیم، نباید فقط از احداث واحدهای جدید، افزایش ظرفیت تولید و توسعه زیرساخت‌ها بگوییم. باید یک سؤال جدی‌تر را هم مطرح کنیم: آیا صنعت ما برای روزهایی که شرایط عادی نیست، به اندازه کافی آماده است؟
این سؤال، سؤال ترسناکی نیست؛ اتفاقاً نشانه بلوغ صنعتی است، صنعتی که خودش را برای بحران آماده می‌کند، الزاماً صنعت بحران‌زده نیست، صنعتی است که آینده‌نگر است.
از قهرمانان گمنام صنعت نباید عبور کرد
شاید یکی از مهم‌ترین کارهایی که پس از هر بحران باید انجام دهیم، ثبت روایت انسان‌هایی باشد که در آن بحران نقش داشته‌اند.
نام مدیران و مسئولان ممکن است در اخبار ثبت شود، اما بخش بزرگی از روایت صنعت در دل شیفت‌های شب، اتاق‌های کنترل، کارگاه‌های تعمیرات و محوطه‌های صنعتی باقی می‌ماند. آنجا که یک نفر ساعت‌ها کنار یک دستگاه می‌ایستد، آنجا که تیم تعمیرات، در شرایط دشوار برای بازگرداندن یک تجهیز تلاش می‌کند، آنجا که خانواده یک نیروی صنعتی نگران اوست، اما او همچنان در محل کارش حضور دارد.
اینها فقط خاطرات شخصی نیستند، بخشی از تاریخ صنعتی کشورند. اگر از تاب‌آوری صنعت حرف می‌زنیم، باید این آدم‌ها را ببینیم و صدایشان همراه با تجربه‌هایشان را ثبت کنیم.
زیرا ممکن است یک دستگاه فرسوده شود، یک ساختمان تغییر کند یا یک فناوری جای فناوری دیگری را بگیرد، اما تجربه انسانی اگر ثبت و منتقل نشود، ممکن است برای همیشه از بین برود.
آینده صنعت از امروز ساخته می‌شود
جنگ، هرچقدر تلخ و پرهزینه باشد، یک واقعیت مهم را دوباره به ما یادآوری می‌کند: هیچ صنعتی برای همیشه در شرایط عادی فعالیت نخواهد کرد و همچنین بحران‌های آینده الزاماً شبیه بحران‌های گذشته نیستند.
ممکن است شکل تهدیدها تغییر کند، فناوری‌ها تغییر کنند، زنجیره‌های تأمین پیچیده‌تر شوند و وابستگی صنایع به زیرساخت‌های مختلف افزایش یابد.
بنابراین تاب‌آوری آینده، نیازمند نگاه تازه‌ای است
صنعت آینده باید هم‌زمان چند ویژگی داشته باشد: زیرساخت مقاوم، فناوری به‌روز، زنجیره تأمین متنوع، مدیریت بحران کارآمد و مهم‌تر از همه، نیروی انسانی توانمند و آماده.
سرمایه‌گذاری روی انسان، در واقع سرمایه‌گذاری روی آینده صنعت است. باید به نیروهای جوان فرصت داد، باید تجربه نیروهای قدیمی ثبت و منتقل شود، باید آموزش‌های بحران جدی گرفته شود، باید برای حفظ نیروهای متخصص برنامه داشت و باید پذیرفت که در یک صنعت تاب‌آور، نیروی انسانی نه آخرین حلقه زنجیره، بلکه یکی از نخستین حلقه‌های آن است.
حرف آخر
شاید سال‌ها بعد، وقتی تاریخ صنعت در روزهای جنگ و بحران نوشته شود، درباره تأسیسات، ظرفیت تولید، میزان خسارت، فناوری و تصمیم‌های مدیریتی بسیار گفته شود، اما در میان تمام این آمار و اعداد، نباید یک حقیقت ساده فراموش شود: صنعت را فقط پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها، خطوط تولید و تجهیزات سرپا نگه نمی‌دارند؛ انسان‌ها آن را سرپا نگه می‌دارند.
همان انسانی که شاید نامش هیچ‌وقت در تیتر خبرها نیاید.
همان کسی که در یک شیفت طولانی، پشت یک دستگاه ایستاده است.
همان کسی که در شرایط بحرانی، به جای ترک میدان، به محل کارش می‌رود.
و همان کسی که شاید هیچ‌کس از او نپرسد آن روزها چه بر او گذشت.
جنگ به ما یادآوری می‌کند که تداوم تولید، پیش از آنکه مسئله تجهیزات باشد، مسئله اعتماد، دانش، مسئولیت‌پذیری و انسان است.
اگر می‌خواهیم صنعت فردا در برابر بحران‌ها تاب‌آورتر باشد، باید از امروز روی انسان‌هایی سرمایه‌گذاری کنیم که قرار است آن صنعت را در سخت‌ترین روزها سرپا نگه دارند چون در نهایت، پشت هر بشکه نفت، هر مترمکعب گاز، هر مگاوات برق و هر چراغ روشن، یک داستان انسانی وجود دارد.
شاید مهم‌ترین روایت صنعت در جنگ، نه روایت آنچه منفجر شد و از بین رفت، بلکه روایت کسانی باشد که نگذاشتند چراغ تولید خاموش شود.
